Laleye Değer, İstanbulluya Değer...

Lale Yetiştirme Tekniklerinin İyileştirilmesi

Lale Soğanı Yetiştirme Tekniklerinin İyileştirilmesi, Yaygınlaştırılması ve Yeni Lale Çeşitlerinin Geliştirilmesi

PROJE ÖZETİ

"Lale Anavatanına Geri Dönüyor" sloganı ile İstanbul´da başlatılan ve tüm yurda yayılmaya başlayan dış mekanda lale kullanımı, aynı zamanda tarımsal bir faaliyetinde doğmasına neden olmuştur. Lale soğanı çiçeklendikten sonra bir veya iki küçük yavru soğan oluşturur. Bu soğanlar, küçük olduğu için ertesi yıl çiçeklenmez veya kaliteli çiçek oluşturmaz. Bu nedenle yavru soğanların tekrar kullanılabilmeleri için yeniden dikilerek büyütülmesi gerekir. Büyütme işlemi sözü edilen tarımsal faaliyettir ve iki yıldır İstanbul civarındaki köylerde yapılmaktadır. Ancak sağlıklı soğan yetiştirme, büyütme son derece teknik ve çevreye dost olarak yürütülmesi gereken bir işlemdir. Dünyada soğanlı bitkiler konusunda birinci sırada bulunan Hollanda´da çevreye yaptığı zararlı etki (entegre üretim, yoğun pestisit, gübre kullanımı) nedeniyle soğan büyütme, yetiştirme işlemi büyük tepki çekmektedir. Bu nedenle yapılan soğan büyütme işleminin sürdürülebilir tarım anlayışı ile yapılması gerekliliği ile birlikte üretimin modernizasyonu, yaygınlaştırılması, verimliliğinin arttırılmasına yönelik amaçlar bu projenin ortayı çıkış nedenini oluşturmaktadır.

İstanbul Ağaç A.Ş işbirliği ile yürütülecek bu proje kapsamında üreticilere çevre bilinci, sürdürülebilir tarım ve yetiştiricilik konusunda eğitimler verilecektir. Üretimin mekanizasyonu için, işgücünden tasarruf ve verimlilik yönünden dikim-söküm ve soğan sınıflandırma boylama makineleri tasarlanacak, projelendirilecek ve yerli atölyelerde imal edilecektir. Bu ekipmanların verimliliği, etkinliği, ürüne etkisi sağladığı yararlar, Silivri´deki üretici tarlalarında araştırılacaktır. Buna ilave olarak, özellikle mevsimlik çiçek yetiştirme konusunda söz sahibi bir yöre olan Bayındır´da da soğan Van´da büyütme işleminin yapılma olasılığı 15 çeşit, üç farklı dikim zamanı denemesi ile araştırılacaktır. Böylelikle farklı ekolojilerin karşılaştırılması yanında daha sıcak bölgelere uyum sağlayan çeşitlerin belirlenmesi olumlu sonuç alınması durumunda üretimin yaygınlaştırılması ve alım garantili üretimden daha çok üreticinin yararlanması sağlanacaktır.

Bugün kullanılan lale çeşitlerinin büyük çoğunluğu Hollanda orijinli hibrid varyetelerdir. Mutasyon ıslahı ile bu çeşitlerden yeni çeşit geliştirmeye yönelik çalışmalarda gerçekleştirilecektir. Bu amaç doğrultusunda Türkiye Atom Enerjisi Kurumunda farklı dozlarda (0-10-20-30-40-50 Gy) ışınlanacak olan lale soğanları içinden yeni çeşit oluşturmaya aday olanlar selekte edileceklerdir. Buna ilave olarak Van yöresinde yayılış gösteren lale türlerinin süs bitkisi olarak kullanımı üzerinde durulacaktır. Bu türlerin doğadan toplanması, özelliklerinin saptanması ile kendi kültür çeşitlerimize sahip olma ve dışa bağımlılığı azaltma yönünde ilk adım atılacaktır. Çoğaltma aşmasında doku kültürü tekniğinden de yararlanılacak, bu konuda farklı besin ortamları ile büyüme düzenleyicilerin etkisi araştırılacaktır.

Proje kapsamında yürütülecek yüksek lisans tezinde ise farklı çeşitlerin çiçeklenebilir büyük ve küçük büyütülecek soğanlarına yapılacak düşük sıcaklık uygulamalarının, üç farklı dikim zamanında (ekim-kasım-aralık) vegetasyon süresini uzatma ve soğan büyütmeye ve çiçeklenmeye olan etkisi serada ve açıkta araştırılacaktır.
Araştırmalar sonunda ulaşılmak istenilen hedef kaliteli sağlıklı çiçeklenebilir soğan sayısının arttırılmasıdır. Bu nedenle elde edilen soğanların çiçeklenme performansları, son aşama olarak dış mekanda (alanda) değerlendirilecektir.

Çevreyi ve doğal kaynakların korunumu, çevre dostu üretim tekniklerinin yaygınlaştırılması, üreticinin bilinçlendirilmesi, eğitimi, elde edilebilecek en önemli kazançlardır. Bunlara ilave olarak lale soğanı büyütme-yetiştirme işleminin ve alım garantili sözleşmeli yetiştiriciliğin yaygınlaştırılması, yetiştiricinin ekonomik getirisinin arttırılması, firma ve üretimin modernleştirilmesi, yerli, orijinal mekanizasyon olanaklarının araştırılması, kullanımı, projenin özgün ve yenilikçi yönleridir.

PROJENİN AMACI

Proje sonunda ulaşılmak istenen;

Ekonomik beklentiler:

  • Halen belirli bir sayıda ve dar bir bölgede yapılmakta olan lale soğanı büyütme tarımını İzmir Bayındır ve Van yöresini de alacak şekilde genişletmek
  • Alternatif ve karlı bir ürün yetiştiriciliği ile daha çok sayıda kişinin ekonomik anlamda refah seviyesini yükseltmek
  • Sözleşmeli üretim modeli bu kriz döneminde alım garantisi ile gelirini bilen, daha güvenli bir yetiştirici kesimi oluşturmak
  • Ara kademe üretimini bilinçli bir şekilde yaparak yurt dışı ve yurt içine olan bağımlılığı bir ölçüde azaltmak
  • Soğanlı bitkilerin büyütülmesi işlemi yoğun girdi (ilaç-gübre-makine-enerji, işçilik) kullanılarak yapılmakta, hatalı ve yanlış uygulamalar sonucu, çevreye büyük zarar oluşturulmakta, çevre kirliliğine ve toprakta hastalık ve zararlı etmenlerinin yoğunlaşmasına neden olabilmektedir. Bilimsel, çevreye dost, sürdürülebilir bir üretim modeli ile çevreye oluşturulabilecek zararın en aza indirgenmesini sağlamak
  • Girdi seviyelerini optimum düzeyde tutarak karlılığı arttırmak
  • Üretilen soğan miktarını, birim alana dikilen soğan miktarı arttırmak
  • Kendimize ait çeşit elde edilerek ve doğal bazı çeşitlerin değerlendirilmesi ile dışa bağımlılığın azaltılması

Beklenen Çözümler:

  • Küçük soğanların daha etkin bir şekilde büyütülmesini sağlayarak, daha yüksek oranda çiçeklenebilir büyüklükte iri soğan yüzdesinin ve işlemin randımanının arttırılması.
  • Dikim söküm işlemi ile soğanların boylanmasında mekanizasyonun uygulanması ile yetiştiriciliğin ve değerlendirmenin çok daha etkin yapılması sonucu iş gücünden, tasarruf, üretim maliyetinin düşürülmesi ve daha geniş alanlarda tarım olanağının ortaya çıkması, karlılığın arttırılması
  • Tarımsal yönden yeni yetiştiriciliğin yapılacağı bölgelerde, (Bayındır ve Van) en uygun soğan dikim zamanı ve lale çeşitlerinin bulunması ve yetiştiriciliğin olup olamayacağının saptanması.
  • Projede farklı ekolojilerde büyütülmeye uygun çeşitlerin belirlenmesi ile, sıcaklık,ışık toprak, nem gibi gelişme faktörleri ile ilgili bilimsel verilere, sonuçlara ulaşılması.
  • Yenilikler:
  • Üreticinin çevre dostu üretim teknikleri hakkında bilinçlendirilmesi, eğitilmesi,
  • Araştırmaların üretici tarlasında uygulamalı yapılması,
  • Dikim- söküm makinesi projelendirilmesi, imalatı
  • Soğan boylama cihazının projelendirilmesi, yapımı
  • Dikim, söküm ve sınıflandırma makinelarının ortak kullanıma sunulması
  • Soğanlı bitkilerde ülkemizde genelde uygulanan kimyasal mutagenlerin yerine ışınlama ile mutasyonun yaratılması
  • Mutasyon ıslahı ve doğal türlerden yeni çeşitlerin ıslahı
  • Lalede çoğaltma konusunda doku kültüründen yararlanma
  • Mevsimlik çiçek yetiştiriciliğinin en yoğun yapıldığı ancak lale soğanı yetiştiriciliğinin olmadığı Bayındır bölgesinde yeni bir ürün ilavesi ile üreticinin gelir düzeyinin arttırılması
  • Süs bitkisi üretiminin hiç olmadığı, tarımsal üretimin son derece sınırlı olduğu Van bölgesinde ürün yelpazesini genişletilmesi, üreticinin gelirinin arttırılması, bölgeye sözleşmeli üretim yönteminin tanıtılması

Üniversite, firma işbirliği sağlanarak, bugüne kadar ulaşılan bilgilerin daha geniş platformda kullanılması şeklinde özetlenebilir.

PROJENİN GEREKÇESİ VE HEDEFLERİ

"Lale Anavatanına Geri Dönüyor" sloganı ile başlayan çalışmalarla özellikle İstanbul´da lale kullanımı yeniden gündeme gelmiştir. Bu faaliyette İstanbul Büyükşehir Belediyesinin ve ona bağlı Ağaç A.Ş.´nin önderliği dikkat çekmektedir. İstanbul da yaklaşık olarak her yıl 15 milyon lale soğanı meydanlarda, parklarda, bahçelerde kullanılmakta bir kısmı ise halka dağıtılmaktadır. Lalenin çevre düzenlemelerindeki kullanımının yalnız İstanbul ili ile sınırlı kalmadığı, birçok ile hatta iklimsel olarak lale yetiştiriciliği için çok uygun olmayan Antalya´ya kadar yayıldığı görülmektedir.

Lalenin bu kadar hızlı çok kullanılmaya başlamasının nedenlerinden biri lalenin adeta tekrar hatırlanmış olmasıdır. Tarihimize baktığımızda lalenin Türkler tarafından çok sevildiği, Anadolu ya Türkler tarafından getirildiği, Osmanlı tarihinde bir döneme ismini verdiği, yüzlerce çeşidinin o dönemlerde yetiştirilmekte olduğu görülmektedir. Bu özellikleri nedeni ile, ülkemizin tanıtımında Türkiye yazısında sembol olarak yer alan lale aynı zamanda son derece zarif gösterişli bir çiçektir

Lale soğanı çiçeklendikten sonra küçük bir veya iki yavru soğan oluşturmakta, bu soğanlar küçük olduğu için ertesi yıl çiçeklenmemektedir. Bu küçük soğanlar alanlardan söküldükten sonra yeniden dikilip, gerekli bakım işlemleri yapıldığı taktirde çiçeklenebilecek iriliğe ulaşmaktadır. Yıllar içinde bu soğanları tekrar kullanmak amacı ile İstanbul Belediyesi bir sosyal-sorumluluk projesi geliştirilerek Silivri- Şili yöresindeki köylerde lale soğanı büyütme işlemini başlatmıştır. Bu kapsamda yılda kullanılan 15 milyon lale soğanının 3,5 milyon adedi tekrar büyütülerek kullanılmakta, bu işlem on köyde çiftçiye ek gelir ve iş imkanı yaratmaktadır. Sunulan bu projenin fikrini ortaya çıkartan sebep küçük lale soğanlarına uygulanan bu büyütme işlemidir. Proje ile büyütme işleminin sürdürülebilir tarım anlayışı çerçevesinde daha bilimsel etkin, bilinçli, çevreye dost bir şekilde yapılması ve daha çok kişiye hizmet etmesi,üreticinin refah seviyesinin yükseltilmesi, , yeni üretim bölgelerinin devreye sokulması, üretimde mekanizasyon kullanımı hedeflenmektedir.

Soğanlı bitkilerde tohum ekiminden itibaren çiçeklenebilir irilikte soğan büyüklüğüne ulaşmak türlere göre değişmekle birlikte en az dört-altı yıla gereksinim duyar iken iri soğanın yanında oluşan yavru soğanların büyütülmesi işlemi ise en az bir-iki yılda gerçekleşir. Lale soğanında da benzer durum söz konusudur. Bu işlemin en yoğun yapıldığı Hollanda´da yılda 3 milyar lale soğanı üretilmekte bunların 2 milyar adeti ihraç edilmektedir. Büyütme işlemi sırasında yoğun girdi kullanımı,(pestisid, gübre, makine,enerji) yetiştiriciliğin uzun süreli olması,çevreye zarar vermekte ekolojik dengeyi bozmakta bunun sonucu bu tarımın bilinçli bir şekilde yapılması gerekliliğini ortaya koymaktadır. Hollanda´da çevrecilerin de etkisiyle gerekli önlemler alınmaya başlanmıştır. Ülkemizde de laleye ilginin gittikçe artması büyütme işleminin yaygınlaşması bilinçli sürdürülebilir tarım anlayışının bu tarım dalında uygulanmasını zorunlu kılmaktadır.

Soğan büyütme işlemi sırasında dikkat edilecek konular toprak hazırlığından itibaren başlar. Toprağın işlenmesi (sürüm, freze) taban gübrelemesi dikim öncesinin en önemli konularıdır. Burada özellikle taban gübrelemesinin toprak analizlerine göre yapılmalıdır. Gereksinim duyulan miktarda yapılan gübreleme ile çevreye en az zarar verilmeli ancak hedef olan en hızlı randımanlı büyütme de sağlanmalıdır. Bu aşamada verilecek eğitim ve yapılacak toprak analizleri ile sorunlar alışılmaya çalışılacaktır.

Soğan dikim işlemi, elle yapılabilir ancak tarımın yine daha etkin, doğru, hızlı, daha geniş alanlarda, daha az işgücü harcama ve birim alanda daha fazla sayıda dikim yapılabilmesi bakımından makineli dikim tercih edilmelidir. Üreticiler özellikle daha az işgücü harcama ve birim alana daha çok sayıda soğan dikimi üzerinde durmakta, soğan sayısının arttırılmasının karlılığı belirleyecek temel faktör olduğu bilinci ile hareket etmektedir. Halen yöredeki soğan dikim sıklığı 30-40 bin adettir, bu sayının yeni yapılacak makine ile 70-80 bine ulaştırılması hedeflenmektedir. Bu bağlamda, makineli dikim ile elle dikim karşılaştırılacak, söküm ve tasnif makinesinin etkinliği saptanacaktır. Soğan sökümü dikim işleminin benzeri makine ile yapılması gerekli diğer teknik bir işlemdir. Söküm sırasında soğanlar yaralanmamalı, toprakta sökülmemiş soğan kalmamalıdır. Söküm verimi doğrudan etkileyen hasat işlemidir. Sökülen soğanların hızlı, teknik, doğru şekilde boylanması, iriliğine, çevre uzunluğuna göre sınıflandırılması gerekir. Bu aşamada çiçeklenebilir soğanlar ile üretimde kullanılacak (büyütülecek) soğanlar birbirinden ayrılır. Binlerce (2,5-3,0 milyon) soğan ayırma işleme girer ve sınıflandırılır. Sınıflandırma mutlak makine ile yapılmalıdır. Sayılan bu işlemler (dikim, söküm, sınıflandırma) soğan büyütmenin önemli teknik işlemlerdir, şu anda söz konusu firmada işlemler basit, geçici makineler ile veya elle yapılmaya çalışılmaktadır. Proje bu amaçlara dayanmaktadır.

İstanbul Büyükşehir ve Ağaç A.Ş. lale ve soğanlı bitkilerin büyütülmesi işlemini daha çok yörede yaptırma, düşüncesi bulunmaktadır. Bayındır ilçesi İzmir´de Büyükşehir Belediyesinin mevsimlik çiçek konusunda işbirliği yaptığı bir yöredir. Bu bölge özellikle toprak karakteri ve iklimsel özellikleri (sıcaklık, ışık, nem) bakımından lale soğanı yetiştirmeye uygun bir potansiyele sahiptir. Burada bulunan Bayındır Meslek Yüksek Okulunda 2008-2009 yılında çiçeklenme performansları üzerine yaptığımız yetiştiricilik bunu doğrular niteliktedir (Şekil1….) Bu nedenle çalışmanın bir ayağının Bayındır ilçesinde yapılması ve farklı lale çeşitlerinin, farklı dikim zamanlarının araştırılacağı bir deneme ile uygun çeşit ve dikim zamanının lale soğanının büyütülmeye etkisi saptanacaktır. Bu bölgede büyütülmeye uygun çeşitlerin özellikle sıcak iklime sahip güney bölgelerimiz için daha uygun olacağı, bu bölgelere adaptasyonunun kolay olacağı düşünülmektedir.

Van ilinde yapılacak büyütme çalışması ile doğal lalenin geliştiği Doğu Anadolu Bölgesi gibi farklı bir ekolojinin denenmesi mümkün olacaktır. Bu bölgenin refahı, kırsal kalkınması için önemli bir girişim olacaktır. Ayrıca bu bölge doğal lale türleri bakımından da zengin bir çeşitliliğe sahiptir (Şekil 2) Doğal türlerinin süs bitkisi olarak değerlendirme olanağının incelenmesi yine doğal kaynaklarımızdan yararlanma yönünde üzerinde önemle durulması gerekli konulardan birisidir.

Araştırmada mutasyon ıslahı ile yeni çeşit oluşturma yoluna gidilmesinin gerekçesi ülkemize özgü bir veya birkaç çeşidin kısa sürede geliştirilmesi isteğidir. Bilindiği üzere lalede yetiştirilen çeşitlerin büyük çoğunluğu Hollanda orijinlidir. Çeşit geliştirmeye yönelik olarak klasik ıslah yöntemlerinin (melezleme tekniklerinin) uygulanması, soğanlı bitkilerde tohumdan çiçeklenmeye kadar geçen sürenin (4-6 yıl) uzun olması nedeniyle pek tercih edilmemektedir. Bunun yerine daha kısa sürede sonuç veren, ve süs bitkileri ıslahında (karanfil, krizantem, nergis, fresia,……) çok geniş kullanım alanı bulunan ışınlama yolu ile fiziksel mutasyon yaratılarak çeşit geliştirmeye çalışılacaktır. Mutasyon ıslahı özellikle çiçek rengi ve şekli üzerine etkili olmaktadır. Bu yöntemle lalede elde edilmiş çeşitlerde mevcuttur. Ancak bu konu ile ülkemizde lalede yapılan çalışmanın olmaması bir eksiklik olarak belirlenmiştir. Ayrıca mutasyon yolu ile elde edilen çeşitlerin veya elverişli doğal türlerin hızlı çoğaltılması amacıyla doku kültürü ile çoğaltma olanağı da klasik çoğaltmayla birlikte araştırılacaktır.

Yüksek lisans tezinin gerekçesi ise, lale soğanlarının soğuklatma ihtiyaçları ve bunun büyümeye etkisi konusunda bilimsel veri oluşturmak ve lalenin daha geniş bir ekolojide kullanımını sağlayabilmek, çiçeklenme periyodunu uzatabilmek, çiçeklerin kalitesini arttırabilmek, bunlara ilave olarak bir öğrencinin sektöre kazandırmaktır.

´´ ´´
´´ ´´

 

Şekil 1. Bayındır Meslek Yüksek Okulu´ nda yapılan lale yetiştiriciliğinden görüntüler

´´ ´´
´´ ´´

 

Ulaşılmak istenen hedefleri özetlediğimizde :

  • Lale soğanı büyütme işleminin çevreye  en az zarar verecek, çevreye dost bir üretim modeli çerçevesinde yürütülmesini sağlamak
  • Verilecek eğitimlerle ve yapılacak uygulamalı araştırma sonucu, üreticilere çevre bilincini aşılamak, sürdürülebilir tarım anlayışını benimsetmek
  • Temiz soğan ve temiz üretim ile toprağı kirletmemek
  • Mekanizasyonu etkili (dikim, söküm, sınıflandırma) ve randımanlı olacak şekilde üretimin bir parçası haline getirmek
  • Dikim makinesi ile dekara dikilecek soğan sayısını 70-80 bin adete çıkarmak,
  • Deneme çerçevesinde yapılacak makineleri halkın ortak kullanımına açarak, yöre halkının bundan faydalanmasını sağlamak,
  • Küçük soğandan (7-8 cm) çiçeklenebilecek potansiyele sahip iri, kaliteli, sağlıklı, lale soğanı elde etme oranını arttırmak
  • Buna bağlı olarak daha iyi kaliteli, gösterişli, albenisi yüksek çiçeğe ulaşmak.
  • Üreticilerin alım garantili üretim ile daha yüksek gelir elde etmesini sağlamak
  • Daha çok yetiştiricinin bu tarz üretimden faydalanmasını sağlamak
  • Toprak analizleri sonucu yeterli miktarda gübre kullanımı ve  uygun mücadele programları ile daha az girdi kullanımı ile ekonomik getiriyi, karlılığı  arttırmak, çevreyi korumak,
  • Bayındır ve Van gibi çok farklı iki bölgede  alternatif bir ürünün üretim olanağını  araştırmak, olumlu olması durumunda bu tarz üretimi yaygınlaştırmak
  • Işınlama ile oluşturulacak mutasyon sonucu çiçek veya bitki özellikleri farklı yeni bir veya birkaç çeşit geliştirmek
  • Van yöresi doğal-doğallaşmış lale türlerinin analizi ile elverişli olanları belirlemek ve pratik kullanıma aktarmak
  • Bu konuda bir yüksek lisans öğrencisi yetiştirmek, sektöre hazırlamak
  • Tez sonuçlarını pratiğe sunmak
  • Lalelerin daha farklı ekolojiler deki performanslarını değerlendirmek ve  kullanımını sağlamak